Beperkte rationaliteit

afbeelding van Erik Aalbers

Afgelopen vrijdag was het 11e lustrum seminar van de VBA, de vereniging van Beleggingsdeskundigen. Het seminar stond dit jaar in het teken van financiële keuzes maken en of we door educatie het gedrag van mensen kunnen bijsturen zodat ze betere keuzes maken. Vanuit verschillende invalshoeken (onderwijs, beleggersgedrag) werd dit besproken.

Het maken van keuzes is altijd lastig. Zo ben ik op dit moment bezig met het inrichten van een nieuw huis en word ik dagelijks in bouwmarkten geconfronteerd met de meest ingewikkelde keuzes die ik moet maken, zeker als je geen verstand hebt van dit soort zaken. Een echt rationele keuze lijk ik hierbij niet altijd te maken.
 

Besluitvormingstheorie

Herbert Simon, een Amerikaanse socioloog en psycholoog, is een van de grondleggers van de besluitvormingstheorie en heeft hiervoor ook een Nobelprijs gekregen in 1978. Hij toonde aan dat het nemen van beslissingen niet altijd gebeurt op rationele gronden, maar dat de mens een beperkte of begrensde rationaliteit heeft, waarbij er rekening wordt gehouden met beperkte beschikbaarheid van informatie, cognitieve beperkingen en een beperkte tijd om tot een besluit te komen.

Simon heeft hierbij een aantal axioma’s (beweringen) geformuleerd:

  1. Een mens kan onmogelijk alle alternatieven voor een beslissing kennen.
  2. De alternatieven die hij kent, kan hij niet gelijktijdig vergelijken. Er wordt dan een volgtijdelijk zoekproces doorlopen.
  3. Als gevolg hiervan kiest de mens niet het optimale alternatief, maar het eerste alternatief dat voldoening geeft.
  4. Het keuzeproces wordt beïnvloed door routinematig gedrag.

Wat hier eigenlijk door Simon gezegd wordt, is dat de mens geen rationale keuze maakt waarbij alle mogelijke alternatieven overwogen worden, maar het zoekproces wordt gestaakt bij het eerste bevredigende antwoord. Deze keuze hoeft niet slecht te zijn en kan zelfs de beste keuze zijn. Maar het is niet gebaseerd op volledige, maar op beperkte rationaliteit. Daarbij is het zo dat de mens de gevolgen van zijn keuzes nauwelijks kan overzien. Zeker niet als het maken van een keuze tot gevolg heeft dat er weer nieuwe keuzes gemaakt moeten worden.
 

Voorbeeld besluitvorming

Een treffend voorbeeld, dat ook tijdens het seminar naar voren kwam, is dat wanneer iemand de keuze heeft tussen € 500,- contant ontvangen en € 500,- in een pensioenpolis te stoppen, mensen bijna altijd kiezen voor de cash nu. Het maken van een keuze voor een pensioenpolis is een beslissing die men niet kan overzien. Pensioen is een ‘ver-van-je-bed’ verhaal, wat voor veel mensen ongrijpbaar is. € 500,- contant is daarentegen tastbaar en direct bruikbaar.

In de presentatie van afgelopen vrijdag bij de VBA gaf Werner de Bondt, een van de grondleggers van behavioral finance, de cognitieve beperkingen van mensen aan als een van de grootste oorzaken van het moeite hebben met financiële keuzes maken. Naast desinteresse voor financiële zaken en het niet kunnen overzien van alle mogelijke alternatieven, gaf hij nadrukkelijk aan dat ‘ouder worden’ ook betekent dat de cognitieve capaciteiten van mensen minder worden. Ofwel: naarmate we ouder worden, is het maken van keuzes moeilijker.

Het geven van financiële educatie zou het maken van keuzes moeten vereenvoudigen voor mensen. Dat is althans de theorie. Als mensen beter begrijpen welke keuzes ze hebben, zullen ze ook betere keuzes maken. De theorie van beperkte rationaliteit lijkt dit echter tegen te spreken. Daarbij lijkt het dat het geven van financiële educatie in de praktijk weinig effect heeft.
 

Financiële educatie zinvol?

Dit alles overziend kunnen we ons afvragen of financiële educatie wel zinvol is. Kan de mens, met zijn beperkte rationaliteit, wel de juiste keuze maken en helpt educatie daarbij? Naar mijn overtuiging kan educatie wel degelijk een bijdrage leveren aan het beslissingsproces. Al is het alleen maar om beleggers te wijzen op beperkte rationaliteit en andere gedragsvalkuilen. Als we erin slagen om mensen ervan te overtuigen in welke valkuilen ze potentieel kunnen trappen, hebben we alvast een deel van het doel bereikt.

En die keuzes die ik moet maken in een bouwmarkt dan? Die worden absoluut beïnvloed door mijn beperkte rationaliteit. Zeker op dit gebied.


Drs Erik Aalbers RBA is als Senior Vermogensbeheerder verbonden aan “Andreas Capital” (www.andreas-capital.com) en is eigenaar van “Aalbers Financial Services”. Deze op persoonlijke titel geschreven column dient uitsluitend als achtergrondinformatie en is nadrukkelijk niet bedoeld als beleggingsadvies. Tevens is deze column geen aanbieding of uitnodiging tot koop of verkoop van enig financieel instrument. U neemt te allen tijde zelf uw beslissingen en bent daar alleen zelf verantwoordelijk voor.


Ook interessant: